خود شی انگاری

خود شی انگاری چیست؟

خود شی انگاری فرآیندی روان‌شناختی و اجتماعی است که در آن یک فرد به‌جای اینکه به‌عنوان یک انسان کامل با احساسات، افکار، هویت و ارزش‌های ذاتی دیده شود، به‌عنوان یک شیء یا ابزاری برای استفاده دیگران تلقی می‌شود.

خود شی انگاری ابتدا در فلسفه و مطالعات فمینیستی مطرح شد، اما در روان‌شناسی مدرن به‌طور خاص برای تحلیل تأثیرات فرهنگی و اجتماعی بر ذهن و رفتار انسان‌ها مورد توجه قرار گرفت. وقتی فردی شیء‌انگارانه دیده می‌شود، تمرکز از کلیت وجود او به بخش‌های خاصی از بدن یا کارکردهایش (مثل جذابیت جنسی یا توانایی انجام وظیفه) منتقل می‌شود.

ریشه‌های خود شی انگاری:

یکی از پایه‌های اصلی این بحث، نظریه خود شی انگاری است که توسط باربارا فردریکسون و تومی-آن رابرتز در سال ۱۹۹۷ در مقاله‌ای در ژورنال Psychology of Women Quarterly  ارائه شد.

این نظریه به‌طور خاص بر تجربه زنان در جوامع غربی تمرکز دارد، جایی که فرهنگ رسانه‌ای و اجتماعی اغلب بدن زنان را به‌عنوان ابزاری برای لذت بصری یا مصرف دیگران نشان می‌دهد. طبق این نظریه، وقتی افراد (به‌ویژه زنان) مدام در معرض نگاه شیء‌انگارانه قرار می‌گیرند، شروع به درونی‌سازی این نگاه می‌کنند.

به عبارت دیگر، آن‌ها خودشان را از منظر یک ناظر خارجی می‌بینند و ارزش خود را بر اساس معیارهای ظاهری یا تأیید دیگران تعریف می‌کنند.

این ایده ریشه در مفاهیم قدیمی‌تری مثل نظریه‌های سیمون دوبووار، فیلسوف فمینیست فرانسوی، دارد که در کتاب جنس دوم The Second Sex  به نحوه تبدیل شدن زنان به “دیگری” در نگاه مردان اشاره کرده بود. همچنین، روان‌شناسان اجتماعی مثل جان برگر در کتاب Ways of Seeing  بحث کرده‌اند که فرهنگ بصری غرب به‌طور مداوم زنان را به‌عنوان سوژه‌هایی برای تماشا و قضاوت ترسیم می‌کند.

مکانیزم‌های روان‌شناختی خود شی انگاری:

خود شی انگاری در سطح فردی از طریق فرآیندی به نام خود-نظاره‌گری عمل می‌کند. فرد دائماً ظاهر خود را زیر نظر می‌گیرد و نگران قضاوت دیگران است. این نظارت مداوم باعث می‌شود که انرژی ذهنی زیادی صرف ارزیابی خود شود، به‌جای اینکه روی اهداف شخصی یا رشد درونی متمرکز شود. به‌عنوان مثال، زنی که مدام نگران این است که آیا بدنش به‌اندازه کافی “جذاب” به نظر می‌رسد یا نه، ممکن است از حضور کامل در لحظه یا دنبال کردن علایقش باز بماند.

پیامدهای خود شی انگاری:

1. کاهش عزت‌نفس: وقتی ارزش فرد به ظاهرش وابسته می‌شود، هر نقص یا عدم تأیید از سوی دیگران می‌تواند اعتمادبه‌نفس او را تضعیف کند.
2. شرم از بدن: فرد ممکن است احساس کند بدنش با استانداردهای تحمیلی (مثل لاغری یا زیبایی ایده‌آل) مطابقت ندارد و این منجر به احساس شرم یا نارضایتی دائمی می‌شود.
3. اختلالات روانی: پژوهش‌ها نشان داده‌اند که خود شی انگاری با افزایش نرخ افسردگی، اضطراب و اختلالات خوردن (مثل بی‌اشتهایی عصبی یا پرخوری) ارتباط دارد. مثلاً مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۱ توسط فردریکسون و همکارانش نشان داد که زنانی که بیشتر خود را شیء‌انگارانه می‌بینند، احتمال بیشتری دارد که به رفتارهای ناسالم برای کنترل وزن روی بیاورند.
4. کاهش عملکرد شناختی: وقتی ذهن فرد مشغول نظارت بر ظاهرش است، توانایی‌اش برای تمرکز روی کارهای پیچیده (مثل حل مسئله یا یادگیری) کاهش می‌یابد.

عوامل تقویت‌کننده خود شی انگاری:

رسانه‌ها: تبلیغات، فیلم‌ها و شبکه‌های اجتماعی اغلب بدن انسان‌ها (به‌ویژه زنان) را به‌عنوان ابزاری برای جلب توجه یا فروش محصول نشان می‌دهند. مثلاً تبلیغاتی که فقط بخش‌هایی از بدن (مثل پاها یا لب‌ها) را برجسته می‌کنند، نمونه بارز شیء‌انگاری هستند.

فرهنگ عامه: استانداردهای زیبایی تحمیلی، مثل تأکید بر اندام خاص یا پوست بی‌نقص، افراد را به سمت خود-نظاره‌گری سوق می‌دهد.

تعاملات اجتماعی: نظرات یا نگاه‌های قضاوت‌گرایانه از سوی دیگران (مثل تعریف صرف از ظاهر به‌جای شخصیت) این روند را تشدید می‌کند.

مثال‌های روزمره:

– زنی که در یک مهمانی مدام نگران این است که آیا لباسش به‌اندازه کافی او را جذاب نشان می‌دهد یا نه، در حال تجربه خود شی انگاری است.

– مردی که در باشگاه بدنسازی فقط به حجم عضلاتش فکر می‌کند و نه سلامتی کلی‌اش، ممکن است تحت تأثیر فرهنگی باشد که بدن را به یک شیء تزئینی تبدیل کرده است.

– در شبکه‌های اجتماعی، فیلترهای زیبایی و فشار برای گرفتن عکس‌های “بی‌نقص” نمونه‌ای از خود شی انگاری مدرن است.

راهکارها و دیدگاه انتقادی خود شی انگاری:

روان‌شناسان پیشنهاد می‌کنند که برای مقابله با خود شی انگاری، باید آگاهی فردی و اجتماعی افزایش یابد. آموزش ذهن آگاهی، تشویق به ارزش‌گذاری بر توانمندی‌ها به‌جای ظاهر، و انتقاد از رسانه‌های شیء‌انگارانه می‌تواند کمک‌کننده باشد.

با این حال، برخی منتقدان معتقدند که نظریه خود شی انگاری بیش‌ازحد بر تجربه زنان تمرکز دارد و کمتر به مردان یا سایر گروه‌ها (مثل افراد تراجنسیتی) پرداخته است، در حالی که آن‌ها هم می‌توانند تحت تأثیر این پدیده قرار گیرند.

جمع‌بندی:

خود شی انگاری یک موضوع پیچیده است که ریشه در تعاملات فرهنگی، اجتماعی و روان‌شناختی دارد. این پدیده نه‌تنها بر فرد تأثیر می‌گذارد، بلکه بازتاب‌دهنده ارزش‌ها و هنجارهای جامعه است. نظریه‌پردازانی مثل فردریکسون و رابرتز با پژوهش‌هایشان نشان داده‌اند که این فرآیند می‌تواند به‌طور جدی سلامت روان را تهدید کند، اما با آگاهی و تغییر نگرش، می‌توان اثرات آن را کاهش داد.

مهشید شاهسوارانی / خودت رو آنطور که دوست داری بیافرین.